Yunanistan’da bir meyhanede buzuki sesi duyup melodiyi tanıdık bulmak tesadüf değil. Rebetiko, doğduğu yer itibarıyla Anadolu’nun liman şehirlerine ait; Yunanistan’a mübadeleyle taşındı ve orada bugünkü halini aldı.
UNESCO listesine 2017’de girdi
Rebetiko, 2017’de UNESCO’nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi’ne alındı. UNESCO’nun tanımında tür, 20. yüzyılın başında şehirlerin alt ve işçi sınıfları arasında yayılan, şarkı ve dansla doğrudan bağlantılı bir kültürel ifade olarak geçiyor.
Kökler: Smirni ve liman kahveleri
Türün ilk yatağı, 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başında İzmir ve çevresindeki liman kültürü. Café aman geleneği, Rum, Türk, Yahudi ve Roman müzik geleneklerinin aynı sahnede karşılaştığı bir ortam yarattı. Makam anlayışı, taksim geleneği ve şarkı sözlerindeki gündelik dil bu ortamdan geliyor.
1920’lerde yaşanan zorunlu göç türü yerinden etti. Anadolu’dan gelen yüz binlerce insan Atina, Pire ve Selanik’in kenar mahallelerine yerleşti; rebetiko da o mahallelerin müziği oldu.
Pire ekolü ve buzukinin yükselişi
Atina’nın liman ilçesi Pire, türün ikinci evresine adını verdi. Smirni ekolünün keman ve kanun ağırlıklı yapısı, Pire’de buzuki ve baglamas eksenine kaydı. Markos Vamvakaris bu dönemin en bilinen ismi. İkinci Dünya Savaşı sonrasında Vasilis Tsitsanis türü daha geniş bir dinleyiciye taşıdı ve rebetiko kenar mahalleden çıkıp ülke geneline yayıldı.
Enstrüman kadrosu bugün de aynı çekirdeği koruyor: buzuki, baglamas, gitar ve kanun ailesinden telli çalgılar.
Yasaklardan konservatuvara
Rebetiko uzun süre resmi kültür kurumları tarafından dışlandı, dönem dönem sansüre uğradı. Aktarım yalnızca sözlü yolla, canlı icra ve usta çırak ilişkisiyle sürdü. Son on yılda tablo tersine döndü: tür müzik okullarında, konservatuvarlarda ve üniversitelerde öğretilmeye başlandı. UNESCO kararı da bu dönüşümün tescili oldu.
Türk dinleyicinin kulağına neden tanıdık geliyor
Ortak coğrafya ortak melodi demek. Aynı makam yapısı, aynı ritim kalıpları ve çoğu zaman aynı ezginin iki dilde ayrı sözlerle yaşaması, iki ülkenin şarkı dağarcığını birbirine bağlıyor. Rebetiko dinleyen Türk kulağının hissettiği yakınlık, nostaljiden değil bu ortak kökten geliyor.
Nerede dinlenir
Atina’da Psiri ve Ekzarhia çevresindeki küçük mekanlar, Pire’nin liman hattı ve Selanik’in Ladadika bölgesi canlı icra için bilinen adresler. Yaz aylarında açık hava sahnelerinde ve mahalle panayırlarında da programa giriyor. Yunanistan’ın yaz akşamı kültürünü anlatan yazı: açık hava sinemaları ve panayırlar.
Selanik’te türün izini süren okur için mübadele sonrası kurulan mahalleler ayrı bir başlık; şehrin en eski dokusunu anlatan rehber: Ano Poli rehberi.
