Mikis Theodorakis kimdir sorusunun en kısa cevabı, dünyanın Yunanistan denince aklına gelen melodiyi yazan kişi olduğu. 29 Temmuz 1925’te Sakız Adası’nda doğdu, 2 Eylül 2021’de 96 yaşında öldü ve arkasında binden fazla eser bıraktı. Ama Zorba’nın dansını yazan besteci, aynı zamanda hapis ve sürgün yıllarını da yaşamış bir siyasi figürdü.
Mikis Theodorakis kimdir, nerede doğdu
Theodorakis, Türkiye kıyısının karşısındaki Sakız Adası’nda dünyaya geldi. Müzikle ilişkisi Yunan halk müziği ve Bizans kilise geleneği içinde kuruldu; sonraki yıllarda yazdığı senfonik eserlerde bu iki damarın izi sürülebiliyor. Erken dönem eserlerinde şiirle kurduğu bağ da belirleyici oldu.
Zorba the Greek müziği Altın Küre adaylığı getirdi
Uluslararası tanınırlığını film müzikleriyle kazandı. 1964 yapımı Zorba the Greek filminin müziğini yazdı ve filmin sonunda çalınan Zorba’s Dance, ülkenin görsel kimliğiyle özdeşleşen bir parçaya dönüştü. Bu müzikle Altın Küre adaylığı aldı. Sonrasında 1969 yapımı Z ve 1973 yapımı Serpico filmlerinin müziklerini de imzaladı.
Elytis, Seferis ve Ritsos şiirlerinden Axion Esti ve Romiossini doğdu
Theodorakis’in en çok üzerinde durulan eserleri şiire dayananlar. Nobel ödüllü şair Odysseas Elytis’in metninden yazdığı Axion Esti, Giorgos Seferis’ten Epiphania, Yannis Ritsos’tan Romiossini bu grubun içinde. Iakovos Kambanellis’in metninden bestelediği Mauthausen Baladı ise toplama kampı deneyimini anlatan en bilinen müzik eserlerinden biri sayılıyor.
1967 darbesinde tutuklandı, 1970’te uluslararası baskıyla serbest kaldı
Komünist Parti üyesi olan Theodorakis, 1967 askerî darbesinin ardından tutuklandı ve ancak uluslararası baskı sonucunda 1970’te serbest bırakıldı. Müziği cunta döneminde yasaklandı; yasak, parçalarının ülke dışında daha çok çalınmasına ve bestecinin direnişin sembolü hâline gelmesine yol açtı. Lenin Barış Ödülü’nü de aldı.
Türkiye’de neden tanıdık geliyor
Theodorakis’in müziği Türkiye’de yalnızca Zorba ile bilinmiyor. Melodilerinin bir bölümü Türkçe sözlerle yorumlandı, sirtaki ritmi düğün ve eğlence repertuvarına girdi. İki ülkenin ortak müzik hafızası, Ege’nin iki yakasında aynı makam ve ritim ailesinin kullanılmasından geliyor. Zeibekiko ile zeybek arasındaki akrabalığı sirtaki yazımızda ele almıştık.
Sirtaki geleneksel Girit dansı değil, 1964’te film için kurgulandı
Filmin sonundaki dans, Girit’in geleneksel bir halk oyunu değil, film için kurgulanmış bir sentez. Sirtaki adıyla bilinen bu dans, yavaş başlayıp hızlanan yapısıyla farklı yerel dansların birleşiminden doğdu ve filmden sonra Yunanistan’ın uluslararası simgesi hâline geldi. Yani dünyanın en Yunan sandığı dans, 1964’te bir film platosunda ortaya çıktı.
Geriye ne kaldı
Bin eseri aşan külliyat, film müziğinden senfoniye ve oratoryoya uzanıyor. Theodorakis’in mirası bugün konser programlarında, festival repertuvarlarında ve Yunanistan’ın kendini anlattığı her sahnede duruluyor. Bir ülkenin sesini tek bir besteciye bağlamak kolay değil, ama Yunanistan söz konusu olduğunda o isim tartışmasız.
Yunan müziğinin Türkiye’deki izini sürmeye devam ediyoruz. Zorba’nın dansının nasıl doğduğunu ve iki ülkenin ortak ritim hafızasını sirtaki yazımızda ayrıntılı anlattık.
