Yunanistan tatilinden dönen herkesin telefonunda bir sirtaki videosu vardır: omuz omuza dizilmiş insanlar, yavaş başlayıp hızlanan o tanıdık melodi. Ama işin aslı çoğu kişinin sandığından farklı: sirtaki geleneksel bir Yunan halk dansı değil. 1964 yapımı Zorba filmi için kurgulanmış, altmış yıl içinde ülkenin simgesi haline gelmiş bir sahne dansı.
1964: bir film sahnesi için kurulan dans
Dans kayıtlarına göre sirtakinin koreografisi, Mihalis Kakoyannis’in yönettiği Zorba the Greek filmi için Giorgos Provias tarafından hazırlandı. Film, Nikos Kazancakis’in romanından uyarlanmıştı ve final sahnesinde Zorba’nın kumsalda dans etmesi gerekiyordu. Provias’ın çözümü, var olan iki geleneksel dansı birleştirmek oldu: ağır tempolu hasapiko ile onun hızlı türevi hasaposerviko. Ortaya çıkan karma dansa küçük syrtos anlamında sirtaki dendi.
Anthony Quinn faktörü: basitlik zorunluluktu
Dansın o ünlü sade adımlarının nedeni estetik tercih değil, zorunluluktu. Zorba’yı oynayan Anthony Quinn dansçı değildi ve başlangıçta planlanan hızlı pentozali adımlarını yapamıyordu. Koreografi bu yüzden Quinn’in kaldırabileceği kadar basit bir adım dizisine indirildi: ağır başlayan, omuzdan tutuşarak yürüyen, sonlara doğru hızlanan yapı. Bugün dünyanın her yerinde turistlerin birkaç dakikada öğrenebildiği dans, aslında bir oyuncunun sınırlarına göre tasarlandığı için bu kadar öğrenilebilir.
Theodorakis’in melodisi: dansın asıl motoru
Sirtakiyi taşıyan asıl güç müzik. Filmin bütün müziklerini Mikis Theodorakis besteledi; final dansına eşlik eden Zorba’s Dance, 1965’te plak olarak yayımlandı ve film müziği tarihinin en çok tanınan parçalarından biri oldu. Melodinin yavaştan hızlıya tırmanan yapısı, dansın dramaturjisini de belirliyor: adımlar müziğin temposuna kilitli.
Kasap havasından taverna sahnesine
Sirtakinin hammaddesi olan hasapiko, adını kasap esnafından alan çok eski bir dans; Türkçedeki kasap havasıyla aynı kültürel ailenin üyesi. İki yakanın ortak müzik geçmişi sadece bu dansta değil: İzmir ve İstanbul kökenli rebetiko müziğinin hikayesini ayrı bir yazıda anlatmıştık. Sirtaki bugün Yunanistan’da düğünlerin ve tavernaların standardı; adanın veya kasabanın yerlisi için turistik bir gösteri olduğu kadar, altmış yıllık bir alışkanlık.
Yani bir dahaki sefere sirtaki izlerken bilin: karşınızdaki gelenek değil, geleneğin ustaca yeniden kurgusu. Bir film sahnesinin ülke kimliğine dönüşmesinin, sinema tarihinde başka örneği zor bulunur.
